2015 Danuta Pietraszewska

A+

Interpelacja w sprawie finansowania warsztatów terapii zajęciowej

ZAPYTANIE NR 14093
Wpłyneło dnia: 06-02-2013, Ogłoszone dnia: 21-02-2013 - posiedzenie nr 34
Nadawca: Danuta Pietraszewska
Adresat: Minister Pracy i Polityki Społecznej
Szanowny Panie Ministrze! Warsztaty terapii zajęciowej w Polsce realizują dwojaki cel: rehabilitację społeczną i zawodową osób niepełnosprawnych. Przez realizację tych zadań warsztaty przyczyniają się do likwidacji negatywnych zjawisk, jakimi są izolacja i wykluczenie społeczne osób niepełnosprawnych. Niestety, finansowanie działalności tych instytucji od lat utrzymuje się na niezmiennym poziomie, co wobec systematycznego wzrostu cen towarów i usług stawia pod znakiem zapytania dalsze funkcjonowanie tych placówek. Algorytm finansowania warsztatów terapii zajęciowej nie uległ zmianie od 2009 r. W chwili obecnej warsztaty borykają się z ogromnymi kłopotami: brakuje środków na czynsz, energię, nie ma za co dowozić uczestników. Stare samochody, przez ciągłe awarie, powodują zwiększenie kosztów eksploatacyjnych. O zakupie nowych nie można myśleć, ponieważ procentowy udział środków własnych w systemie finansowania zakupów pojazdów (70%) przekracza możliwości organizacji pozarządowych prowadzących placówki. Kolejnym poważnym problemem jest zmiana systemu finansowania działalności warsztatów terapii zajęciowej przez PFRON oraz likwidacja osobowości prawnej PFRON, a co za tym idzie - finansowanie warsztatów przez samorządy. Niesie to za sobą możliwość uzależnienia funkcjonowania warsztatów terapii zajęciowej od dobrej woli urzędników samorządowych. Wystarczy, że placówka taka zostanie uznana przez samorząd za zbyt kosztowną lub niespełniającą swojej roli, a zostanie ona zlikwidowana lub przekształcona w inną, tańszą formę. Nierealnym także jest obciążenie częściowym finansowaniem podmiotów prowadzących, którymi najczęściej są organizacje pozarządowe, fundacje czy stowarzyszenia utworzone zwykle przez samych zainteresowanych - rodziców i opiekunów. Nie prowadząc działalności gospodarczej, nie posiadają one dochodów ani możliwości dofinansowania utworzonych przez siebie placówek. Niewystarczające finansowanie jest również powodem rosnącej dysproporcji wynagrodzeń kadry pracowniczej warsztatów terapii zajęciowej, niejednokrotnie oscylujących wokół płacy minimalnej. Praca ta stawia przed terapeutą zajęciowym bardzo wysokie wymagania, pociągając za sobą konieczność ustawicznego dokształcania się, doskonalenia kwalifikacji i wiedzy merytorycznej oraz stworzenia w jak najkrótszym czasie sprawnego systemu rehabilitacji wraz z infrastrukturą zapewniającą realną możliwość podjęcia pracy przez uczestników warsztatów. Często obserwowana ostatnio tendencja do rozliczania warsztatów terapii zajęciowej z liczby uczestników podejmujących pracę służy - zdaniem pracowników warsztatów - wykazaniu, że placówki te nie spełniają swojej roli przez zbyt małą liczbę osób niepełnosprawnych podejmujących pracę na otwartym bądź chronionym rynku pracy. Należy tutaj podkreślić, że warsztaty terapii zajęciowej, prowadząc elementy rehabilitacji zawodowej, nie są odpowiedzialne za wejście osób niepełnosprawnych na istniejący rynek pracy. Nie są również odpowiedzialne za brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez swoich podopiecznych, dokładnie tak jak uczelnie wyższe czy szkoły zawodowe, które także nie mają wpływu na niepodejmowanie zatrudnienia przez absolwentów. Brak dostatecznej liczby zakładów aktywizacji zawodowej i zakładów pracy chronionej nie pozwala osobom niepełnosprawnym na zdobywanie umiejętności zawodowych niezbędnych do podjęcia pracy uwzględniającej ich deficyty. Otwarty rynek pracy, jak również potwierdzone statystyką fakty wskazujące na niechęć do zatrudniania osób niepełnosprawnych - firmy wolą płacić słone kary, sięgające nieraz kilkunastu milionów złotych - nie sprzyjają niepełnosprawnym zaistnienia w społeczeństwie jako pełnoprawni obywatele. Warsztaty terapii zawodowej dają im namiastkę normalności i pomagają odnaleźć się w lokalnych środowiskach społecznych. Likwidacja tych instytucji przyczyni się do izolacji społecznej i zdania się na 24-godzinną opiekę - najczęściej swoich bliskich. Ci ostatni muszą niejednokrotnie rezygnować z pracy, aby wypełnić swoje zadania opiekuńcze, przez co rynek traci wartościowych pracowników. W związku z powyższym chciałabym uzyskać odpowiedź na następujące pytania: 1. Kiedy i jakie działania zostaną podjęte w celu zmiany algorytmu finansowania warsztatów terapii zajęciowej na poziom odpowiadający dzisiejszym realiom finansowym? 2. Czy planowane jest jasne, poprzez odpowiednie zapisy legislacyjne, ustalenie statutu zawodowego i społecznego pracowników warsztatów terapii zajęciowej? Z wyrazami szacunku Poseł Danuta Pietraszewska
ODPOWIEDŹ
Nadawca: Jarosław Duda - sekretarz stanu w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej
Wpłyneła dnia: 13-03-2013, Ogłoszona dnia: 21-03-2013 - posiedzenie nr 36
Szanowna Pani Marszałek! Odpowiadając na przesłaną przez Panią Marszałek przy piśmie z dnia 21 lutego 2013 r., znak: SPS-023-14093/13, interpelację pani poseł Danuty Pietraszewskiej w sprawie finansowania warsztatów terapii zajęciowej, proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień. Koszty utworzenia, działalności i wynikające ze zwiększenia liczby uczestników warsztatu są współfinansowane ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, ze środków samorządu terytorialnego lub z innych źródeł. Zasada współfinansowania określona w art. 10b ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721, z późn. zm.) oznacza solidarne ponoszenie kosztów tworzenia i działania warsztatów przez jednostki samorządu terytorialnego szczebla powiatowego i Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Zgodnie z art. 68c ww. ustawy maksymalne dofinansowanie ze środków funduszu kosztów działalności warsztatów terapii zajęciowej, w tym wynikających ze zwiększonej liczby uczestników warsztatu, wynosiło do 2006 r. 100% tych kosztów, w roku 2007 r. - 95% tych kosztów, w 2008 r. i w latach następnych maksymalne dofinansowanie ze środków funduszu kosztów działalności warsztatów terapii zajęciowej określono na poziomie 90% kosztów. Procedura przekazywania środków finansowych samorządom terytorialnym wynika z zapisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 maja 2003 r. w sprawie algorytmu przekazywania środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych samorządom wojewódzkim i powiatowym (Dz. U. Nr 88, poz. 808, z późn. zm.). Określa ono wysokość środków przeznaczonych na dofinansowanie zobowiązań dotyczących kosztów działania warsztatów terapii zajęciowej w danym powiecie (środków funduszu przekazywanych zgodnie z algorytmem). Środki przekazywane w drodze algorytmu określają wysokość zobowiązań obliczanych jako iloczyn liczby uczestników WTZ (wynikającej z podpisanych przez powiat umów do dnia 31 grudnia roku poprzedzającego rok, na który jest obliczany algorytm) i kwoty środków na dofinansowanie kosztów rocznego pobytu jednego uczestnika w WTZ i stanowią maksymalną kwotę zobowiązań samorządu powiatowego z tego tytułu. Przedmiotowa kwota środków funduszu przekazywanych algorytmem na dofinansowanie kosztów rocznego pobytu jednego uczestnika w WTZ jest wielkością stałą i znaną. Zobowiązania dotyczące rocznego kosztu pobytu uczestnika w WTZ wynikające z algorytmu od 2003 r. do 2008 r. wynosiły średnio 13 414 zł rocznie. W 2009 r. uległy zwiększeniu do kwoty 14 796 zł. Należy podkreślić, że PFRON obowiązany jest do zapewnienia przede wszystkim środków finansowych na realizację tytułów obligatoryjnych, do których należy realizacja uprawnień pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne. Taką kategorię wydatków stanowią także środki przekazywane algorytmem samorządom na finansowanie uczestnictwa osób niepełnosprawnych w warsztatach terapii zajęciowej czy też działania zakładów aktywności zawodowej. Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych otrzymuje informacje od różnych podmiotów w sprawie problemów związanych z finansowaniem warsztatów terapii zajęciowej. Jednakże z informacji uzyskanych z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych wynika, że obecna sytuacja finansowa PFRON nie daje możliwości zwiększenia środków przekazywanych na dofinansowanie działalności WTZ. Należy również zaznaczyć, że dofinansowanie realizacji tych zadań ze środków funduszu jest formą częściowego wsparcia, a nie pokrywaniem w całości kosztów realizacji zdań własnych samorządu terytorialnego. Szczególne powinności w stosunku do osób niepełnosprawnych nie mogą spoczywać wyłącznie na organach administracji rządowej, ponieważ każda z tych osób jest też pełnoprawnym członkiem społeczności lokalnej, której władze powinny starać się dbać o dobro wszystkich mieszkańców, a więc również osób niepełnosprawnych. Obowiązek dofinansowania warsztatu przez powiat nie ma jednak charakteru wyłącznego, ponieważ może zostać ograniczony dofinansowaniem pochodzącym z innych źródeł, np. ze środków jednostki prowadzącej warsztat lub środków gminy albo województwa jako jednostek samorządu terytorialnego bądź środków innych podmiotów. Uczestnictwo w warsztatach terapii zajęciowej należy do podstawowych form aktywności wspomagającej proces rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych - art. 10 ustawy o rehabilitacji (...). Zgodnie z definicją określoną w art. 10a ust. 1 ustawy o rehabilitacji (...) warsztat jest placówką stwarzającą osobom niepełnosprawnym niezdolnym do podjęcia pracy możliwość rehabilitacji społecznej i zawodowej w zakresie pozyskania lub przywracania umiejętności niezbędnych do podjęcia zatrudnienia. Oznacza to, że w terapii w warsztacie uczestniczą osoby, które mają bardzo duże trudności w wejściu i utrzymaniu się na rynku pracy, a w związku z powyższym wymagające daleko idącego wsparcia. Należy zauważyć, że przy ocenie konieczności korzystania przez osobę zainteresowaną z uczestnictwa w terapii zajęciowej, przez co rozumie się rehabilitację w warsztacie terapii zajęciowej - zgodnie z § 5 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. Nr 139, poz. 1328, z późn. zm.) - bierze się pod uwagę, czy upośledzenie organizmu uniemożliwia podjęcie zatrudnienia, z tym że w przypadku osób upośledzonych umysłowo i psychicznie chorych przyjmuje się, że taki stan odpowiada orzeczeniu o co najmniej umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Ponadto zasady naboru uczestników WTZ powinny zapewnić równy dostęp do terapii. Zgodnie z przyjętym modelem warsztaty terapii zajęciowej służą nabywaniu umiejętności przydatnych w zatrudnieniu na chronionym lub otwartym rynku pracy. W związku z powyższym warsztaty miały służyć jako etap w procesie rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Przyczyny występowania sytuacji odbiegających od przyjętego modelu mogą być różne. Równocześnie należy podkreślić, że obowiązujące przepisy dotyczące WTZ dają warsztatom oraz radom programowym narzędzia w zakresie weryfikacji możliwości spełnienia przez uczestników stawianych przed warsztatem celów. Do kompetencji rady programowej należy kwalifikowanie osób niepełnosprawnych do uczestnictwa w warsztacie - § 2 rozporządzenia ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej z dnia 25 marca 2004 r. w sprawie warsztatów terapii zajęciowej (Dz. U. Nr 63, poz. 587). Do kompetencji rady programowej należy podejmowanie decyzji o zakończeniu przez osobę niepełnosprawną uczestnictwa w warsztacie. Zgodnie z przepisami ustawy o rehabilitacji (...) o długości pobytu osoby niepełnosprawnej w warsztacie terapii zajęciowej decyduje możliwość realizacji przez uczestnika oraz warsztat terapii zajęciowej celów, jakie zostały przed warsztatem postawione. Ocenie możliwości realizacji celów zarówno przez warsztat, jak też uczestnika, służy instrument w postaci oceny (okresowej oraz kompleksowej) realizacji indywidualnego programu - podejmowanej przez radę programową. Ponadto należy wyraźnie podkreślić, że decyzja podjęta przez radę programową jest wiążąca zarówno dla warsztatu, uczestnika (jego rodziny bądź opiekunów prawnych), jak też dla powiatowego centrum pomocy rodzinie. Rada programowa podejmuje decyzje o gotowości uczestnika warsztatu do podjęcia zatrudnienia bądź skierowaniu go do ośrodka wsparcia. Rozstrzygnięcie to powinno skutkować skreśleniem osoby niepełnosprawnej z listy uczestników. Ustawa przewiduje możliwość przedłużenia uczestnictwa w warsztacie w przypadku braku możliwości skierowania do ośrodka wsparcia lub gotowości do podjęcia zatrudnienia. Jednakże nie może to być regułą w działaniach warsztatów terapii zajęciowej. Odnosząc się do kwestii prowadzenia przez warsztat rehabilitacji zawodowej, uprzejmie informuję, że obowiązujące przepisy nie nakładają na warsztat obowiązku poszukiwania pracy uczestnikom warsztatu. Jednostką do tego powołaną jest powiatowy urząd pracy. Organizatorem terapii osób niepełnosprawnych przebywających w WTZ jest sam warsztat. Oznacza to, że warsztat decyduje, jakie formy dodatkowego wsparcia (poza terapią realizowaną w jednostce) będzie realizował. Natomiast istnieje możliwość korzystania przez WTZ z instrumentów, które mają charakter uzupełniający i poszerzający wsparcie uczestników WTZ w sferze zawodowej, tj.: - zorganizowanie w warsztacie pracowni bądź stanowiska pracy, które symulują rzeczywiste warunki pracy; - korzystanie z praktyk zawodowych jako formy zapoznania uczestnika WTZ z pracą w konkretnym zakładzie pracy. Odnosząc się do kwestii zaliczenia pracowników WTZ do wyodrębnionej grupy zawodowej, informuję, że bez szczegółowego określenia wymagań w odniesieniu do kwalifikacji zatrudnianych w WTZ osób nie jest możliwe kwalifikowanie ich do grupy pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach. Z kolei odgórne regulacje w tym zakresie mogą pozbawić WTZ samodzielności, zmuszając je do dobierania współpracowników przede wszystkim pod kątem spełniania wymagań wskazanych w przepisach, a nie pod kątem zatrudniania kadry, której kształt najbardziej odpowiada potrzebom uczestników warsztatu. Umiejętność dostosowania się do potrzeb uczestników, różnorodność proponowanych przez warsztat form terapii są dobrymi praktykami, które mogą ulec zniekształceniu w przypadku narzucenia warsztatom zbyt dużych wymagań formalnych. Ponadto ewentualne zaliczenie do wyodrębnionej grupy zawodowej powinno właśnie dotyczyć grup zawodowych, a nie instytucji. Do grupy pracowników zajmujących się m.in. rehabilitacją osób niepełnosprawnych należą również pracownicy takich jednostek, jak np. środowiskowe domy samopomocy. Natomiast odnosząc się do kwestii zatrudniania osób niepełnosprawnych, uprzejmie informuję, że w ciągu ostatnich lat obserwuje się wzrost liczby pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne na otwartym rynku pracy i spadek liczby pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne na chronionym rynku pracy. Widoczny wzrost zainteresowania pracodawców zatrudnianiem pracowników niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy wynikał z wysokiego poziomu wsparcia pracodawców, jakie otrzymywali pracodawcy na mocy obowiązującej ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych. Tendencja ta zdaje się wyraźnie wskazywać na fakt, że mechanizm ustawowy promujący osoby niepełnosprawne na otwartym rynku pracy w praktyce funkcjonuje. Od 2007 r. odnotowuje się znaczny wzrost współczynnika aktywności zawodowej i wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Współczynnik aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym w 2011 r. wynosił 26,4%, zaś wskaźnik zatrudnienia tych osób osiągnął poziom 22,3%. W IV kwartale 2012 r. współczynnik aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym wzrósł do 28,0%, a wskaźnik zatrudnienia - do 23,2%. Odnosząc się do kwestii przyszłości PFRON, uprzejmie informuję, że stosownie do przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1241, z późn. zm.) Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych z dniem 1 stycznia 2015 r. stanie się państwowym funduszem celowym w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240, z późn. zm.). Zadania realizowane przez oddziały funduszu staną się zadaniami marszałków województw. Równocześnie informuję, że Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych stoi na stanowisku, że wszelkie zmiany dotyczące działania i finansowania warsztatów terapii zajęciowej powinny zostać poprzedzone głęboką analizą funkcjonowania WTZ. W biurze trwają prace analityczne nad całym systemem rehabilitacji społecznej. Problemy dotyczące funkcjonowania warsztatów terapii zajęciowej będą brane pod uwagę przy szerszej ocenie efektywności działania WTZ. W jej wyniku rozważane zostanie przygotowanie odpowiednich zmian w przepisach, mających na celu poprawę funkcjonowania WTZ. Z szacunkiem Sekretarz stanu Jarosław Duda